前回のまとめ
Lagrangian を決める基準
対称性
局所性 簡単な形
変換 (Aq)I =D(A)IJ qJ 表現 D(AB)IK =D(A)IJD(B)JK
[Xm,Xn]=ifmnlXl
無限小変換 A=eiaX =1+iaX+O(a2),
D(A) =eiad(X) =1+iad(X)+O(a2), [d(Xm), d(Xn)]=ifmnld(Xl)
場の変換 (Af )i (Ax ) =D (A)ij fj (x)
時空の変換 x' =Ax
状態の変換 U (A) = e iau ( X ) = 1 iau(X ) O (a 2 )
[J i , J j ] = iijkJ k
回転群O(3)
generator J i (i = 1,2,3)
既約表現は半整数 j で指定される。
Lorentz群 SO(3,1) generator J i K i (i = 1,2,3)
既約表現は半整数 ( j ( ), j ( ) ) で指定される。
scalar field f (x ) ( j ( ) , j ( ) ) = (0,0)
1
1 2 2 1
2
Lagrangian密度 L = ( f ) m f f 4
2
2
4!
自由scalar場の量子化
scalar 場 f
要請 (i) Lorentz不変性 (ii) f → fで不変 (iii) f の2次まで
1
1 2 2
Lagrangian 密度 L = f f m f = = ( 0 , )
2
2
x
2
2
(f )
f
Lagrangian L = Ldx
= (1, 2 , 3 )
運動方程式 0 (L / ( 0f )) = L / f (L / ( f )) = L / f
2f で微分
これを
2
f = m f f f = m 2f Klein Gordon方程式
正準共役運動量 (x ) = L / f(x )
= f
pI = L / q I
[q I , pJ ] = i IJ
正準交換関係 =量子条件
[f (x ), (y )] x =y = i (x y ) (x = (x 0 , x ),y = (y 0 , y ))
Hamiltonian
dx L
H
=
f
1 2
2
2 2
H = (f ) m f dx
F = i[H , F ]
2
0
(
0
)
Klein Gordon 方程式 f = m f
f = m f
2
2
2
=
m
f
f f
正準交換関係 =量子条件
[f (x ), (y )] x =y = i (x y )
Hamiltonian
1 2 2
H = (f ) m 2f 2 dx
2
0
(
2
0
)
2
2
f f = m f
Klein Gordon方程式
量子条件
[f (x ), (y )] x =y = i (x y )
Hamiltonian
1 2 2
2 2
H = (f ) m f dx
2
0
(
0
)
Klein Gordon 方程式 f = m f
2
ikx
0
解 f (x ) = e とおく (kx = k0x kx)
k0 2 k 2 = m 2 k 0 = m 2 k 2
2
2
f f = m f
xとxxのf 混じる
Normal modeで書く
負のenergy!
f は状態でなく
演算子なのでOK
dkikx ikx 2 † ikx2
= m
k )
a
一般解 f (x ) = e (2,)e3 2E (a E
ke
ke
0
kx x=0Ex
で微分
kx
独立解
d
k
ikx
†
ikx
(ak e
ak e ) E = m 2 k 2
(x ) = f(x ) =
3
(
2
)
2
i
逆に解く
kx = Ex 0 kx
E = m 2 k 2
量子条件
0
kx
=
Ex
kx
[f (x ), (y )] x =y = i (x y )
ikx
0
0
Hamiltonian
1 2 2
2 2
H = (f ) m f dx
2
(
)
Klein Gordon 方程式 f = m f
2
2
2
f f = m f
ipy
e
dy = 2 ( p )
dk1
† ikx
ikx
ik'xdx
e
e
(
a
a
)
e
∫Ef
f (x ) ==
k
k
(2 )3 2E
eiEt (2)3 (kk' )
eiEt
dk 1
ikx
† ikx
ik'x
(
a
e
a
)eik'xd3x
(x)e) = fdx
(x ) =
∫ i (x
k
ke
3
iEt
iEt
(
2
)
2
i
e
e
(2)3 (kk' )
逆に解く
ikx
iEt
a
=
e
dx
(
)
i
(x
)
k e Ef (x )
E = m 2 k 2
量子条件
0
kx
=
Ex
kx
[f (x ), (y )] x =y = i (x y )
(x )eik'xdx
0
0
Hamiltonian
1 2 2
H = (f ) m 2f 2 dx
2
(
)
Klein Gordon 方程式 f = m f
2
ikx
0
解 f (x ) = e とおく (kx = k0x kx)
k0 2 k 2 = m 2 k 0 = m 2 k 2
2
2
f f = m f
xとxxのf 混じる
Normal modeで書く
負のenergy!
dk1
† ikx
ikx
ik'x
Ef (x )e f (x
(
a
a
) f は状態でなく
dx) ==
e
∫一般解
k iEt
ke
3
(2 ) 2E
e
演算子なのでOK
x0で微分
dk 1
ikx
† ikx
ik'x
(
a
e
a
) E = m 2 k 2
(x)e) = fdx
(x ) =
i (x
∫
k
ke
3
iEt
(
2
)
2
i
e
逆に解く
a k = e
iEt
(Ef (x ) i (x )) e
ikx
kx = Ex 0 kx
dx
E = m 2 k 2
量子条件
0
kx
=
Ex
kx
[f (x ), (y )]
= i (x y )
x 0 =y 0
Hamiltonian
1 2 2
2 2
H = (f ) m f dx
2
(
)
Klein Gordon 方程式 f = m f
2
ikx
0
解 f (x ) = e とおく (kx = k0x kx)
k0 2 k 2 = m 2 k 0 = m 2 k 2
2
2
f f = m f
xとxxのf 混じる
Normal modeで書く
負のenergy!
dk
† ikx
ikx
(
a
a
) f は状態でなく
e
f
(x
)
=
一般解
ke
(2 )3 2E k
演算子なのでOK
x0で微分
dk
ikx
† ikx
=
(
a
e
a
) E = m 2 k 2
(
x
)
=
f
(
x
)
ke
(2 )3 2i k
逆に解く
0
ikx
iEt
a
e
dx
=
(
)
i
(x
)
k e Ef (x )
[ak ,a ] = (2 )3 2E (k k ' )
= [ eiEt ∫ (Ef(x)i(x))eikxdx ,
eiE't ∫ (E'f(y)i(y))eik'ydy ]
= ∫ ( i E i(xy) i E' i(xy) )
eiEt eiE't eikx eik'y dx dy
= 2 EE '(2 )3 (k k ' )
†
k'
kx = Ex kx
量子条件
[f (x ), (y )] x =y = i (x y )
Hamiltonian
1 2 2
2 2
H = (f ) m f dx
2
0
(
ipy
e
dy = 2 ( p )
0
)
Klein Gordon 方程式 f = m f
2
ikx
0
解 f (x ) = e とおく (kx = k0x kx)
k0 2 k 2 = m 2 k 0 = m 2 k 2
2
2
f f = m f
xとxxのf 混じる
Normal modeで書く
負のenergy!
dk
† ikx
ikx
(
a
a
) f は状態でなく
e
f
(x
)
=
一般解
ke
(2 )3 2E k
演算子なのでOK
x0で微分
dk
ikx
† ikx
=
(
a
e
a
) E = m 2 k 2
(
x
)
=
f
(
x
)
ke
(2 )3 2i k
逆に解く
0
ikx
iEt
a
e
dx
=
(
)
i
(x
)
k e Ef (x )
[ak ,a ] = (2 )3 2E (k k ' )
ak 0 = 0
真空状態 0
Fock space ak1† ak2† akn† 0
†
ak 生成演算子 ak 消滅演算子
†
k'
kx = Ex kx
量子条件
[f (x ), (y )] x =y = i (x y )
Hamiltonian
1 2 2
2 2
H = (f ) m f dx
2
0
(
dk
†
†
E (ak ak akak ) / 2
Hamiltonian H =
2
(2 ) 2E
0
)
Normal mode!
Lagrangian をLorentz不変に書くため既約表現の場を使う
前回のスライドより
Lorentz群の既約表現は ( j ( ) , j ( ) ) で指定される。
( j ( ) , j ( ) ) = ( 0 , 0 ) scalar field f (x )
d (J i ) = 0
d (K i ) = 0
d(J i() ) = 0
(1/2, 0 ) right-handed Weyl spinor field R (x )
d(J i() ) = i / 2
d(J i() ) = 0
d (J i ) = i / 2 d(Ki ) = i i / 2
( 0 ,1/2) left-handed Weyl spinor field L (x )
d(J i() ) = 0
(1/2, 0 ) ( 0 ,1/2)
(1/2,1/2)
d(J i( ) ) = J i
d(J i() ) = i / 2
Dirac spinor field
vecrtor field
d(K i ) = i i / 2
L (x )
(x ) =
R (x )
d (J i ) = i / 2
V (x )
d(J i ) = J i
d (K i ) = K i
(1/2, 0 ) right-handed Weyl spinor field R (x )
d(J i() ) = i / 2
d(J i() ) = 0
d (J i ) = i / 2 d(Ki ) = i i / 2
( 0 ,1/2) left-handed Weyl spinor field L (x )
d(J i() ) = 0
d(J i() ) = i / 2
d (J i ) = i / 2
d(K i ) = i i / 2
(1/2, 0 ) right-handed Weyl spinor field R (x )
d(J i() ) = i / 2
d(J i() ) = 0
d (J i ) = i / 2 d(Ki ) = i i / 2
( 0 ,1/2) left-handed Weyl spinor field L (x )
d(J i() ) = 0
d(J i() ) = i / 2
d (J i ) = i / 2
d(K i ) = i i / 2
(1/2, 0 ) right-handed Weyl spinor field R (x )
d(J i() ) = i / 2
d (J i ) = i / 2 d(Ki ) = i i / 2
d(J i() ) = 0
( 0 ,1/2) left-handed Weyl spinor field L (x )
d(J i() ) = 0
d(J i() ) = i / 2
d (J i ) = i / 2
d(K i ) = i i / 2
状態空間上の無限小変換演算子u(X)
(Xf )i = [u(X ),fi ] = d(X )ij f j X x fi
(
)
] = (d(K ) i (x x ))
[J i , ( ) ] = d(J i ) iijkx j k ( )
[Ki , ()
Weyl spinor 場
i
i
( )
0
0
(1/ 2,0) 表現
i
( )
( )
(0,1/ 2) 表現
i
j k
†
† i
†
[J i , ( ) ] = i ijk x ( )
[J i , ( ) ] = ( )
i ijk x j k ( )
2
2
i
i
0
[K i , ( ) ] = i i (x 0 x i ) ( ) [K i , ( )† ] = i ( )† i i (x i 0 x 0i ) ( )†
2
2
Weyl spinor 場
( )
(1/ 2,0) 表現
( )
(0,1/ 2) 表現
i
j k
†
† i
†
[J i , ( ) ] = i ijk x ( )
[J i , ( ) ] = ( )
i ijk x j k ( )
2
2
i
i
[K i , ( ) ] = i i (x i 0 x 0i ) ( ) [K i , ( )† ] = ( )† i i (x i 0 x 0i ) ( )†
2
2
Weyl spinor 場
( )
(1/ 2,0) 表現
( )
(0,1/ 2) 表現
i
j k
†
† i
†
[J i , ( ) ] = i ijk x ( )
[J i , ( ) ] = ( )
i ijk x j k ( )
2
2
i
i
0
[K i , ( ) ] = i i (x 0 x i ) ( ) [K i , ( )† ] = i ( )† i i (x i 0 x 0i ) ( )†
2
2
Weyl spinor 場
( )
(1/ 2,0) 表現
( )
(0,1/ 2) 表現
i
j k
†
† i
†
[J i , ( ) ] = i ijk x ( )
[J i , ( ) ] = ( )
i ijk x j k ( )
2
2
i
i
[K i , ( ) ] = i i (x i 0 x 0i ) ( ) [K i , ( )† ] = ( )† i i (x i 0 x 0i ) ( )†
2
2
( )† (0,1 / 2) 表現
( )† (1 / 2,0) 表現
Lorentz不変な演算子 †( ) ( ) , †( ) ( ) , †( ) (0 i i ) ( )
†
†
†
[
J
,
]
例えば
i
( ) ( ) = [J i , ( ) ] ( ) ( ) [J i , ( ) ] = 0
[Ki ,†() () ] = [Ki ,†() ] () †() [Ki , () ] = 0
Lorentz不変なhermite演算子
†( )i (0 i i ) ()
†()() †()()
Lagrangian density
L =†( )i (0 i i ) ( ) †( )i (0 i i ) ( ) m(†() () †() ( ) )
Lagrangian density
†
i
†
i
†
†
=
i
(
)
i
(
)
m
(
L
( )
0
i
( )
( )
0
i
( )
( ) ( )
( ) ( ) )
Lagrangian density
L =†( )i (0 i i ) ( ) †( )i (0 i i ) ( ) m(†() () †() ( ) )
Lagrangian density
†
i
†
i
†
†
=
i
(
)
i
(
)
m
(
L
( )
0
i
( )
( )
0
i
( )
( ) ( )
( ) ( ) )
†() () †( ) ( ) = (†()
()
†
†
†
= () ()
() )
()
†
g0
(
0 1 ( )
) 1 0 ( ) =
i (0 i ) () i (0 i ) ()
i
†
( )
†
( )
i
†
†
0
0 i i ()
= i ( () () )
0 i i
0
(
)
= i †( ) †( ) 0 1
0
i ( )
i
0
i
0 ( )
1 0
(
Dirac行列
= i g
g0
( )
Dirac spinor =
()
gi
= †g 0
g
∂
0 1
g =
1 0
i
0
i
g =
i 0
{g , g } = 2
0
)
= g
Cliford algebra
Lagrangian density L = (ig m) = (i m )
Lagrangian density
L = (ig m) = (i
m)
Lagrangian density L = (ig m) = (i m )
L = (ig m) = (i
m)
Lagrangian density
equation of motion (ig m) = 0
Dirac equation
1 2 3
1 0
i
0
5
0 1 2 3
=
g = ig g g g =
1 2 3
i 0 1
0
i
= [g , g ]
2
M
J
i0
i
=
0
1
i
= = [g , g ]
2
4
i
1
1
J i = ijkM jk =
2
2 0
i
()
i
0
i
i
0
i
1 i
1 0 0
i
= (J iK ) =
i
2
2 0
12
K =M
i
J
i
( )
i0
3 0
=
3
0
1 i i
=
2 0
0
i
i
i
1 i
1
= (J iK i ) =
2
2 0
0
0
Lagrangian density
L = (ig m) = (i
m)
0 = (ig m)(ig m) = (2 m2 )
= ueipx
(p
m )u = 0
= ve ipx
(p
m )v = 0
u u = 2m
s
r
u
s
s
sr
u = p
m
s
2
2
p
=
p
p
=
m
v sv r = 2m sr
s s
v
v = p m
s
L = (ig m) = (i
m)
†
=
i
canonical conjugate momentum
Lagrangian density
quantization
quantization condition { a (x ), i b (y )† } |x
d3p
solution (x ) =
(2 )3 2E p
s
0
=y
0
= i (x y ) ab
s ipx
s†
ipx
(
b
u
e
d
v
e
)
p
p
s
s
s
r†
{bp ,bq } = (2 )3 2E p ( p q ) sr
s
r†
{d p , dq } = (2 )3 2E p ( p q ) sr
dp 0 = 0
bp 0 = 0
vacuum state 0
Fock space
s
s
†
†
†
†
†
†
bp1 bp2 bpn dq1 dq 2 dqn 0
particle
antiparticle
†
creation operator
bp
†
dp
annihilation operator
bp
dp
discrete symmetry
P, T, C
space inversion
Pb P = b
s
p
s
p
P (t, x )P = g (t,x )
0
Pdps P = dsp
time reversal
T bpsT = bps
T (t, x )T = * g 1g 3 (t, x )
T d T = d
TcT = c *
s
p
s
p
charge conjugation
CbpsC = dps
C (t, x )C = i ( * (t, x )g 0g 2 )T
CdpsC = bps
CcC = c *
i g
5
g g
g
=0
5
1 = 0
= = 0 1, = 0or
1 or, 1 = 1, 0
P
1
1
1
1
1
1
T
1
1
1
1
1
1
C
1
1
CPT
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
Lorentzian invariant Lagrangian density
L = i m
f f
ig g 5f '
5
2
G
(
g
)
F ( )
F ' ( g )2 G ' ( g g 5 ) 2
2
Electromagnetic field
E electric field
Maxwell equation E =
(c = = 1)
B = 0
4-dimensional description
F
0
=
E
F
E
B
B 0E = j
E 0B = 0
= ( 0 , )
j = ( , j )
F
F = j
F = 0
= (0 ,)
0 B
= 2
B E
E
= ( E , 0E B ) = ( , j ) = j
B
0 B
= ( 0 ,)
=0
B E = (B,0B E )
0
= ( 0 , )
E
1
F
2
v
B magnetic field
0
3
= v
v 2
v 3
0
v1
v2
1
v
0
: totally anti-symmetric tensor
( 0123 = 1)
Electromagnetic field
E electric field
B magnetic field
Maxwell equation E =
(c = = 1)
B = 0
F = j
B 0E = j
F =0
E 0B = 0
= ( 0 , )
4-dimensional description
= (0 ,)
0 E 0
0 A 0 B
= j = ( , j ) F = (= 2A A )
F =
A ( A )
E
B
B E
0
A = ( , A)
scalar potential , vector potential A
F
=
A
A
E = 0 A B = A
gauge transformation A A ' = A
E, B : invariant under gauge transformation
v
0
3
= v
v 2
v 3
0
v1
v2
1
v
0
: totally anti-symmetric tensor
( 0123 = 1)
require (i) vector field A (dynamical variable)
Lorentzian invariance, locality
Maxwell(ii)
equation
(iii) gauge invariance
(iv) simple interaction with the currentj
1
Lagrangian densityL = F F A j F
4
Maxwell eq.
F = j
F = 0
= A A
F = A A
gauge transformation A A ' = A
E, B : invariant under gauge transformation
require (i) vector field A (dynamical variable)
(ii) Lorentzian invariance, locality
(iii) gauge invariance
(iv) simple interaction with the currentj
1
Lagrangian densityL = F F A j F
4
Maxwell eq.
F = j
F = 0
= A A
1
1
L = F F A j = ( A A )( A A ) A j
4
4
F
L
L
=
Euler equation
( A ) A
= ( A A )
( A A )
F
Maxwell equation
j
F = j
= A
A
F = 0
0
0
Quantization of free electromagnetic field A
free-field Lagrangian L = ( A A A A ) / 2
canonical conjugate momentum = A A = 0
quantization condition
2
0
[A (x ), (x )] |x 0 =y 0 = i (x y )
???
0
gauge fixing
0
0
positive frequency part
add LGF = ( A ) / 2 to L
and impose the subsidiary condition A() physical = 0
physical states
L LFG = A A / 2
canonical conjugate momentum = A
0 0 good!
quantization condition [A (x ), (x )] |x =y = i (x y )
0
0
eq. of motion A = 0 solution A = e ipx
2
2
2
p
=
(
p
)
(
p
)
=0
p = (k 0 0 k )
0
1
2
3
0
= (1
= (0
= (0
= (0
0
1
0
0
0
0
1
0
0)
0)
0)
1)
polarization vectors
r s
rs =
r
general solution 3
d p
r
r
ipx
r
r † ipx
A (x ) =
( p )a pe
(p) * ap e
3
(2 ) 2E p
r
s†
[a p , a q ] = 2E p (2 ) 3 rs ( p q )
(
vacuum state 0
a 0 =0
r
k
r1 †
k1
Fock space a a
r2 †
k2
a
(a p0 a p3 ) physical = 0
subsidiary condition
s†
a q creation operator
aqs annihilation operator
rn †
kn
)
0
gauge invariant Lagrangian density
m)
L =| f igQf Af | (i gQ A
2
complex scalar f = 1 i 2
gauge transformation for matter field
igQ
igQf
' = e
f f' = e
f
covariant derivative
Df = f igQf Af
D = igQ A
まとめ
自由scalar場の量子化
1
1 2 2
Lagrangian 密度 L = f f m f
2
2
2
運動方程式 f = m f Klein Gordon方程式
正準共役運動量 = f 量子条件 [f (x ), (y )] x
1 2 2
Hamiltonian H = (f ) m 2f 2 d 3x
2
(
)
0
=y 0
= i (x y )
dk
ikx
† ikx
f
=
(
a
e
a
)
ke
一般解 (2 )3 2E k
[ak ,ak ' ] = (2 )3 2E (k k ' )
†
†
†
†
Fock space ak1 ak2 akn 0
ak 0 = 0
真空状態 0
†
ak 生成演算子 ak 消滅演算子
dk
†
†
E (ak ak akak ) / 2
Hamiltonian H =
2
(2 ) 2E
( )
0 1 i 0
0
Dirac行列 g =
g =
Dirac spinor =
i
1
0
(
)
= †g 0
i
0
= g
Lagrangian密度 L = (i m ) 正準共役運動量 = i†
Dirac equation (ig m) = 0
{g , g } = 2
a
b
†
quantization condition { (x ), i (y ) } |x
d3p
solution (x ) =
(2 )3 2E p
0
=y
0
= i (x y ) ab
s ipx
s†
ipx
(
b
u
e
d
v
e
)
p
p
s
s
s
r†
s
3
sr
{bp , bq } = (2 ) 2E p ( p q ) , {d p , dq } = (2 ) 2E p ( p q )
s
r†
sr
3
particle
antiparticle
dp 0 = 0
bp 0 = 0
vacuum state 0
Fock space
s
s
†
†
†
†
†
†
bp1 bp2 bpn dq1 dq 2 dqn 0
creation operator b p†
†
d
creation operator p
annihilation operatorbp
annihilation operator d p
1
=
F F
Lagrangian密度L
4
Electromagnetic field
1
2
( )
L
=
(
A
)
gauge固定 GF
physical = 0
補助条件 A
2
canonical conjugate momentum = A
quantization condition [A (x ), (x )] |x 0 =y 0 = i (x y )
r s
polarization vectors
rs =
r
general solution 3
d p
r
r
ipx
r
r † ipx
A (x ) =
( p )a pe
(p) * ap e
3
(2 ) 2E p
r
s†
[a p , a q ] = 2E p (2 ) 3 rs ( p q )
)
(
vacuum state 0
r1 †
k1
Fock space a a
a 0 =0
r
k
r2 †
k2
a
(a p0 a p3 ) physical = 0
補助条件
s†
a q creation operator
aqs annihilation operator
rn †
kn
0
© Copyright 2026 ExpyDoc